Ośrodek Badań Filologicznych nad Cenzurą PRL

O ośrodku

Ośrodek Badań Filologicznych nad Cenzurą PRL został powołany do życia uchwałą nr 1111 Senatu Uniwersytetu w Białymstoku z dnia 25 maja 2011 r. Wszedł w struktury Wydziału Filologicznego. Inicjatorem powstania i kierownikiem Ośrodka jest dr hab. Kamila Budrowska prof. UwB. Powołanie Ośrodka Badań Filologicznych nad Cenzurą PRL wynika z przekonania o: interdyscyplinarności problematyki, wadze systemowego wykorzystania źródeł, złożoności procedur badawczych, a co za tym idzie – konieczności koordynacji badań. Badania takie są w dużej mierze pionierskie, nikt bowiem, poza nielicznymi badaczami przeglądającymi akta cenzury wyrywkowo, w poszukiwaniu informacji o konkretnych twórcach (Drewnowski, Buryła, Bates, Hobot, Perkowski), nie czytał i nie opracowywał ich systemowo. Podstawowym, zgłaszanym i realizowanym przez Ośrodek postulatem naukowym jest ścisłe oparcie badań na materiale źródłowych. Pierwszy etap pracy wiąże się więc z przeczytaniem, analizą i opracowaniem źródeł z lat 1945-1990. Różnie określa się stan liczebny materiałów pozostawionych przez PRL-owską cenzurę: Marta Fik pisze o kilkunastu tysiącach teczek (3361 numerów inwentarzowych) , Daria Nałęcz – o 4 tysiącach . Obliczenia własne, poczynione na podstawie spisu sygnatur, dają liczbę – 4982 teczek (w każdej nawet po kilkaset stron dokumentów), w niektórych wypadkach adnotacja w katalogu nie zgadza się ze stanem faktycznym; liczbę 4982 można przyjąć więc jako pewien rząd wielkości. A to tylko liczby dotyczące zasobu Głównego Urzędu Kontroli Prasy Publikacji i Widowisk zgromadzonego w Archiwum Akt Nowych w Warszawie. Do spenetrowania pozostaje spuścizna po delegaturach wojewódzkich, zgromadzona w archiwach na terenie całego kraju. Jeszcze szersze perspektywy badawcze otwiera namysł nad cenzurą jako jednym tylko z elementów szeroko zakrojonych instytucjonalnych działań państwa wobec literatury (i szerzej – kultury). Daria Nałęcz stwierdza, że pełniejszą wiedzę na temat działania cenzury PRL zapewni dopiero przebadanie archiwów radzieckich, materiałów Polskiej Partii Robotniczej, Polskiej Zjednoczonej Partii Robotniczej, Ministerstwa Informacji i Propagandy, Ministerstwa Obrony Narodowej, Urzędu Bezpieczeństwa . Można w pełni zgodzić się z badaczką dodając jeszcze, iż przejrzenie partyjnych i ministerialnych zasobów może być, w wielu wypadkach, jedynym sposobem uzupełnienia braków w materiałach GUKPPiW
(a są one dotkliwe, zwłaszcza jeśli chodzi o akta osobowe oraz akta sprzed roku 1948).
Badanie materiałów źródłowych przebiegać będzie równolegle na kilka sposobów:

  1. opisywanie materiałów, zgodnie z chronologią ich powstawania (próba opisania samego  systemu);
  2. poszukiwanie materiałów związanych z konkretnymi tematami;
  3. edycja najciekawszych źródeł (w tym – ineditów).

Priorytetem badawczym Ośrodka będą ustalenia dotyczące wpływu cenzury na literaturę, przy założeniu, że jest ona formą komunikacji społecznej i polem walki o panowanie nad tą komunikacją. Literatura, mająca swoje polityczne i kulturowe uwarunkowania, konstruowana jest z myślą o wielorakim odbiorcy, a jej wolność jest źródłem znaczeń i jako taka stanowi przedmiot instytucjonalnych ograniczeń. W latach 2012 – 2017 prace naukowe Ośrodka związane będą z realizacją grantu nr 11 H 11 005280, przyznanego przez Ministerstwo Nauki i Szkolnictwa Wyższego w ramach Narodowego Programu Rozwoju Humanistyki (moduł badawczy 1.1.). Temat projektu: Cenzura wobec literatury polskiej w latach 1945-1989. W ramach działalności naukowej w latach 2012 –17 planuje się: zorganizowanie 3 konferencji naukowych; zorganizowanie kilkunastu zebrań naukowych; wydanie serii Badania Filologiczne nad Cenzurą PRL (10 tomów).  

Ośrodek Badań Filologicznych nad Cenzurą PRL. Wydział Filologiczny UwB. Wykonanie: Piotr Laskowski

Top Desktop version